Ο ψυχοπαθής δεν μοιάζει με αυτόν των ταινιών: τα σημάδια που πρέπει να ξέρεις

Η λέξη «ψυχοπαθής» μάς φέρνει στο μυαλό ταινίες τρόμου, μαχαίρια και κατά συρροή δολοφόνους. Η πραγματικότητα είναι πιο ήσυχη και, γι' αυτό, πιο ύπουλη. Ο άνθρωπος με ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά μπορεί να είναι ο γοητευτικός συνάδελφος, ο επιτυχημένος επιχειρηματίας, ο σύντροφος που στην αρχή έμοιαζε τέλειος.

Ας δούμε τι λέει πραγματικά η επιστήμη, για να ξέρεις τι να προσέχεις, χωρίς μύθους και χωρίς πανικό.

Τι είναι, και τι δεν είναι

Η ψυχοπάθεια δεν είναι «τρέλα». Ο άνθρωπος με ψυχοπαθητική προσωπικότητα δεν έχει παραισθήσεις, δεν χάνει την επαφή με την πραγματικότητα. Ξέρει πολύ καλά τι κάνει. Απλώς δεν νιώθει αυτό που νιώθουν οι περισσότεροι άνθρωποι όταν πληγώνουν κάποιον.

Γι' αυτό είναι λάθος, και άδικο, να ταυτίζεται η ψυχοπάθεια με τη σχιζοφρένεια ή με άλλες ψυχικές ασθένειες. Οι άνθρωποι με σχιζοφρένεια είναι πολύ συχνότερα θύματα βίας παρά θύτες.

Στα επίσημα διαγνωστικά εγχειρίδια, η πιο κοντινή διάγνωση λέγεται «αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας». Υπολογίζεται ότι αφορά περίπου από το 0,2% έως το 3% του γενικού πληθυσμού, πιο συχνά άντρες. Η ψυχοπάθεια, όπως τη μετρούν οι ειδικοί, είναι μια πιο «στενή» και πιο σοβαρή μορφή της.

Τα βασικά χαρακτηριστικά

1. Επιφανειακή γοητεία

Ξέρει να μιλάει, να κολακεύει, να κάνει τους άλλους να νιώθουν ξεχωριστοί. Η πρώτη εντύπωση είναι συχνά εντυπωσιακή. Αλλά η γοητεία του είναι εργαλείο, όχι ζεστασιά.

2. Έλλειψη ενσυναίσθησης

Μπορεί να καταλαβαίνει με το μυαλό τι νιώθεις. Δεν το νιώθει όμως μαζί σου. Ο πόνος σου δεν τον αγγίζει. Γι' αυτό μπορεί να σε πληγώσει χωρίς να διστάσει.

3. Καμία τύψη, καμία ενοχή

Όταν κάνει κακό, δεν μετανιώνει. Βρίσκει δικαιολογίες, ρίχνει το φταίξιμο στους άλλους ή απλώς αδιαφορεί. «Το άξιζε», «φταις εσύ που με προκάλεσες», «δεν είναι και τόσο σοβαρό».

4. Ψέματα με άνεση

Λέει ψέματα συχνά, εύκολα, χωρίς να ταράζεται. Κι όταν τον πιάσεις, αλλάζει ιστορία χωρίς να κοκκινίσει. Συχνά σε κάνει να αμφιβάλλεις για το τι είδες ή άκουσες εσύ.

5. Χειραγώγηση

Βλέπει τους ανθρώπους ως μέσα για να πετύχει τους στόχους του. Χρησιμοποιεί τη γοητεία, τις ενοχές, τον φόβο ή την κολακεία, ανάλογα με το τι δουλεύει κάθε φορά.

6. Αίσθηση ανωτερότητας

Πιστεύει ότι είναι πιο έξυπνος, πιο ικανός, πιο σημαντικός από τους άλλους. Οι κανόνες ισχύουν για όλους, εκτός από εκείνον.

7. Παρορμητικότητα και ανάγκη για ένταση

Βαριέται εύκολα. Ψάχνει τη συγκίνηση, το ρίσκο, την περιπέτεια. Παίρνει αποφάσεις χωρίς να σκεφτεί τις συνέπειες, για τον εαυτό του ή για τους άλλους.

8. Ζει σε βάρος των άλλων

Συχνά εκμεταλλεύεται οικονομικά ή συναισθηματικά τους ανθρώπους γύρω του. Δανείζεται και δεν επιστρέφει. Παίρνει χωρίς να δίνει. Κι όταν δεν του χρησιμεύεις πια, απομακρύνεται χωρίς εξήγηση.

Δεν είναι όλοι βίαιοι

Ένας από τους μεγαλύτερους μύθους είναι ότι όλοι οι ψυχοπαθείς είναι εγκληματίες. Είναι αλήθεια ότι τα ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά είναι πιο συχνά στις φυλακές. Πολλοί όμως άνθρωποι με τέτοια χαρακτηριστικά ζουν «κανονικά» ανάμεσά μας. Δεν σκοτώνουν. Πληγώνουν με άλλους τρόπους: με ψέματα, εκμετάλλευση, συναισθηματική βία.

Μια σημαντική προειδοποίηση

Όλοι μας έχουμε πει ψέματα, έχουμε φερθεί εγωιστικά, έχουμε δείξει αδιαφορία κάποια στιγμή. Αυτό δεν μας κάνει ψυχοπαθείς. Η διάγνωση γίνεται μόνο από ειδικό, με συγκεκριμένα εργαλεία, και αφορά ένα σταθερό μοτίβο σε όλη τη ζωή του ανθρώπου, όχι μια κακή στιγμή ή μια κακή σχέση.

Ο σκοπός αυτού του άρθρου δεν είναι να βάλεις ταμπέλες. Είναι να μάθεις να αναγνωρίζεις συμπεριφορές που μπορεί να σε βλάψουν.

Πώς να προστατευτείς

Εμπιστέψου τις πράξεις, όχι τη γοητεία. Αν τα λόγια του δεν ταιριάζουν με όσα κάνει, πίστεψε αυτά που κάνει.

Πρόσεξε πώς φέρεται στους άλλους. Αν είναι σκληρός με σερβιτόρους, ζώα ή ανθρώπους που «δεν μετράνε», κάποια στιγμή θα είναι και με σένα.

Μη μπεις σε συζητήσεις για να τον αλλάξεις. Οι άνθρωποι με έντονα ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά σπάνια αλλάζουν επειδή κάποιος τους το ζήτησε.

Βάλε όρια και κράτα απόσταση. Μην του δίνεις προσωπικές πληροφορίες, χρήματα ή πρόσβαση στη ζωή σου.

Ζήτα βοήθεια. Αν έχεις μπλέξει σε μια σχέση με τέτοιον άνθρωπο, ένας ψυχολόγος μπορεί να σε βοηθήσει να ξεφύγεις και να ξαναχτίσεις την εμπιστοσύνη στον εαυτό σου. Αν νιώθεις ότι κινδυνεύεις, η γραμμή SOS 15900 λειτουργεί όλο το εικοσιτετράωρο, και σε άμεσο κίνδυνο καλείς το 100 ή το 112.

Κράτα αυτό

Ο πιο επικίνδυνος άνθρωπος δεν είναι αυτός που φαίνεται τρομακτικός. Είναι αυτός που φαίνεται τέλειος, μέχρι να σε έχει κερδίσει. Η γνώση δεν σε κάνει καχύποπτη. Σε κάνει προσεκτική. Κι η προσοχή είναι η καλύτερη προστασία.

Ενδεικτικές πηγές: American Psychiatric Association, DSM-5 («Διαγνωστικό και Στατιστικό Εγχειρίδιο Ψυχικών Διαταραχών»), «Αντικοινωνική διαταραχή προσωπικότητας» (2013) · R. Hare, «The Hare Psychopathy Checklist–Revised» («Η αναθεωρημένη κλίμακα ψυχοπάθειας του Hare»), Multi-Health Systems (2003) · C. Neumann, R. Hare, «Psychopathic traits in a large community sample: Links to violence, alcohol use, and intelligence» («Ψυχοπαθητικά χαρακτηριστικά σε μεγάλο δείγμα του γενικού πληθυσμού: σχέση με τη βία, τη χρήση αλκοόλ και τη νοημοσύνη»), Journal of Consulting and Clinical Psychology (2008) · H. Cleckley, «The Mask of Sanity» («Η μάσκα της λογικής»), Mosby (1941).

© Συντακτική ομάδα Ψυχολογικού Φάρου. Απαγορεύεται η αναδημοσίευση χωρίς άδεια.
Βιωματική ψυχολογία – Αρ. πνευματικών δικαιωμάτων: 5753-24/4/2012

Ψυχολογικός Φάρος