Γιατί δεν γίνεσαι καλά όσο μένεις δίπλα σε αυτούς τους ανθρώπους

Προσπαθείς. Διαβάζεις, σκέφτεσαι, υπόσχεσαι στον εαυτό σου ότι από αύριο θα είσαι αλλιώς. Κι ύστερα γυρίζεις στο ίδιο σπίτι, στην ίδια δουλειά, στους ίδιους ανθρώπους. Και μέσα σε λίγες μέρες νιώθεις ξανά όπως πριν. Μικρός. Κουρασμένος. Χωρίς αξία.

Δεν φταις εσύ που δεν τα καταφέρνεις. Είναι πολύ δύσκολο να γίνεις καλά μέσα στο ίδιο περιβάλλον που σε έκανε να αρρωστήσεις.

Το περιβάλλον δεν είναι φόντο. Είναι μέρος του προβλήματος.

Συνηθίζουμε να πιστεύουμε ότι όλα είναι θέμα θέλησης. Ότι αν προσπαθήσεις αρκετά, θα αλλάξεις, όπου κι αν βρίσκεσαι. Η ψυχολογία λέει κάτι διαφορετικό.

Ο τρόπος που σκέφτεσαι, που νιώθεις και που φέρεσαι διαμορφώνεται κάθε μέρα από όσα συμβαίνουν γύρω σου. Από το πώς σου μιλούν. Από το τι περιμένουν από σένα. Από το αν νιώθεις ασφάλεια ή φόβο όταν ανοίγεις την πόρτα του σπιτιού σου.

Οι έρευνες σε μεγάλα κοινωνικά δίκτυα έχουν δείξει ότι ακόμα και η διάθεση «μεταδίδεται». Η χαρά απλώνεται ανάμεσα σε ανθρώπους που ζουν κοντά. Το ίδιο ισχύει, δυστυχώς, και για την πίκρα, την αρνητικότητα, την ένταση.

Τι κάνει το τοξικό περιβάλλον στο σώμα σου

Όταν ζεις μέσα σε συνεχή πίεση, το σώμα σου δεν ξεκουράζεται ποτέ. Θυμήσου πώς νιώθεις πριν από μια δύσκολη συνέντευξη: ιδρωμένες παλάμες, γρήγορη καρδιά, στεγνό στόμα. Τώρα φαντάσου να ζεις έτσι κάθε μέρα, σε μικρότερη ένταση, για χρόνια.

Αυτό είναι το χρόνιο στρες. Οι ερευνητές έχουν δείξει ότι οι ορμόνες του στρες, που σε προστατεύουν σε μια στιγμή κινδύνου, όταν μένουν ψηλά για πολύ καιρό αρχίζουν να φθείρουν τον οργανισμό. Τον ύπνο, την καρδιά, το ανοσοποιητικό, τη μνήμη, τη διάθεση.

Γι' αυτό συχνά ο ψυχικός πόνος γίνεται σωματικός. Πονοκέφαλοι, στομάχι, εξάντληση χωρίς εξήγηση. Το σώμα σου μιλάει για όσα δεν μπορείς να πεις.

Πώς καταλαβαίνεις ότι το περιβάλλον σου σε αρρωσταίνει

Νιώθεις χειρότερα όταν γυρίζεις «σπίτι». Όταν φεύγεις για λίγες μέρες, ανασαίνεις. Όταν επιστρέφεις, βαραίνεις.

Μικραίνεις για να χωρέσεις. Δεν λες τη γνώμη σου, δεν δείχνεις τη χαρά σου, δεν ζητάς αυτό που χρειάζεσαι. Γιατί ξέρεις ότι θα σε κοροϊδέψουν, θα σε κατηγορήσουν ή θα σε αγνοήσουν.

Οι προσπάθειές σου υπονομεύονται. Ξεκινάς κάτι καινούργιο και ακούς «εσύ; δεν θα τα καταφέρεις». Προσπαθείς να αλλάξεις μια συνήθεια και οι γύρω σου σε σπρώχνουν πίσω.

Αμφιβάλλεις συνεχώς για τον εαυτό σου. Μήπως είμαι υπερβολικός; Μήπως φταίω εγώ; Αυτή η αμφιβολία δεν γεννήθηκε μέσα σου. Σου τη φύτεψαν.

Η πιο καθαρή απόδειξη: η απεξάρτηση

Πουθενά δεν φαίνεται πιο καθαρά η δύναμη του περιβάλλοντος όσο στον εθισμό. Όποιος έχει παλέψει με το αλκοόλ ή τις ουσίες το ξέρει: τα πιο επικίνδυνα σημεία δεν είναι μόνο μέσα σου. Είναι η παρέα που πίνει, το στέκι, η γειτονιά, το σπίτι με τις φωνές.

Υπάρχει μια γνωστή μελέτη σε στρατιώτες που είχαν εθιστεί στην ηρωίνη όσο υπηρετούσαν μακριά από την πατρίδα τους. Όταν γύρισαν σπίτι, σε ένα εντελώς διαφορετικό περιβάλλον, μόνο ένα μικρό ποσοστό ξανάπεσε στον εθισμό. Πολύ μικρότερο απ' όσο περίμεναν οι γιατροί. Το περιβάλλον που είχε θρέψει τον εθισμό είχε μείνει πίσω.

Αντίθετα, όποιος βγαίνει από ένα πρόγραμμα απεξάρτησης και γυρίζει ακριβώς στην ίδια παρέα και στις ίδιες συνθήκες, κινδυνεύει πολύ περισσότερο να υποτροπιάσει. Τα ερεθίσματα του θυμίζουν συνέχεια αυτό που προσπαθεί να αφήσει.

Το ίδιο ισχύει και για τον ψυχικό πόνο που δεν έχει όνομα ουσίας. Για την κατάθλιψη, το άγχος, τη χαμηλή αυτοεκτίμηση.

Δεν μπορείς πάντα να φύγεις. Μπορείς όμως να αλλάξεις κάτι.

Ας είμαστε τίμιοι: δεν μπορούν όλοι να αλλάξουν σπίτι, δουλειά ή οικογένεια από τη μια μέρα στην άλλη. Υπάρχουν παιδιά, οικονομικά, ευθύνες. Αλλά ανάμεσα στο «φεύγω» και στο «μένω όπως είμαι» υπάρχουν πολλά βήματα.

Βάλε όρια. Δεν χρειάζεται να απαντάς σε κάθε τηλεφώνημα, να είσαι σε κάθε τραπέζι, να ακούς κάθε σχόλιο. Το «όχι» είναι πλήρης πρόταση.

Μείωσε τον χρόνο. Αν δεν μπορείς να κόψεις μια σχέση, μπορείς να τη μικρύνεις. Λιγότερες ώρες, λιγότερη έκθεση, λιγότερη φθορά.

Φτιάξε ένα δεύτερο περιβάλλον. Μια ομάδα, έναν σύλλογο, ένα γυμναστήριο, μια ομάδα αυτοβοήθειας. Έναν χώρο όπου οι άνθρωποι σε βλέπουν όπως είσαι και σε θέλουν όπως είσαι.

Πρόσεχε ποιους κρατάς κοντά. Οι άνθρωποι γύρω σου είτε σε τραβούν προς τα πάνω είτε προς τα κάτω. Σπάνια μένουν ουδέτεροι.

Ζήτα βοήθεια. Ένας ψυχολόγος ή μια ομάδα υποστήριξης μπορεί να σου δώσει αυτό που δεν σου δίνει το περιβάλλον σου: έναν ασφαλή χώρο για να θυμηθείς ποιος είσαι. Αν παλεύεις με αλκοόλ ή ουσίες, η γραμμή SOS 1031 του ΕΟΠΑΕ (πρώην ΟΚΑΝΑ) μπορεί να σε κατευθύνει.

Κράτα αυτό

Ένα φυτό που μαραίνεται δεν το κατηγορείς. Αλλάζεις το χώμα, το βάζεις στο φως, του δίνεις νερό. Το ίδιο αξίζεις κι εσύ. Αν μέσα στο ίδιο περιβάλλον δεν μπορείς να ανθίσεις, δεν σημαίνει ότι είσαι χαλασμένος. Σημαίνει ότι χρειάζεσαι άλλο έδαφος. Και έχεις κάθε δικαίωμα να το ψάξεις.

Ενδεικτικές πηγές: B. McEwen, «Protective and damaging effects of stress mediators» («Οι προστατευτικές και οι βλαπτικές επιδράσεις των μεσολαβητών του στρες»), New England Journal of Medicine (1998) · J. Fowler, N. Christakis, «Dynamic spread of happiness in a large social network» («Η δυναμική εξάπλωση της ευτυχίας σε ένα μεγάλο κοινωνικό δίκτυο»), BMJ (2008) · L. Robins, «Vietnam veterans' rapid recovery from heroin addiction: a fluke or normal expectation?» («Η γρήγορη ανάρρωση βετεράνων του Βιετνάμ από τον εθισμό στην ηρωίνη: τυχαίο ή αναμενόμενο;»), Addiction (1993).

© Συντακτική ομάδα Ψυχολογικού Φάρου. Απαγορεύεται η αναδημοσίευση χωρίς άδεια.
Βιωματική ψυχολογία – Αρ. πνευματικών δικαιωμάτων: 5753-24/4/2012

Ψυχολογικός Φάρος